ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝነበረ ዝምድናታት ብታሪኽ ዝተሓላለኸ ኮይኑ፡ ብዓሰርተታት ዓመታት ዝጸንሕ ግጭት ዝተቐርጸ ኮይኑ፡ ንኣብነት ኲናት ኤርትያን ኤርትያን (1961–1991) ከምኡ’ውን ድሕሪኡ ዝመጸ ኤርትረያን-ኢትዮጵያዊ ኲናት (1998–2000)። ይኹን እምበር፡ እቲ ኩነታት ኣብ 2018 ብሓያል መልክዑ ክግዕዝ ጀሚሩ፡ ኢትዮጵያን ኤርትራን ነቲ ናይ ሰላም ስምምዕ ምስ ፈረሙ፡ ነቲ ክልተ ዓሰርተታት ዓመታት ዝወሰደ “ሰላም የለን፡ ኲናት የለን” ዝብል ዕጹው ብወግዒ ኣቋሪጾሞ። ኣብ ወርሒ ሓምለ 2018 ምፍራም ስምምዕ ሰላም፡ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣቢይ ኣሕመድ (PHD)፡ ተራእዩ ዘይፈልጥ ጽገናታት ድሕሪ ምግላጹ፡ ኣብ ምምሕያሽ ክልተኣዊ ምትእስሳር ዓቢ ምዕራፍ ኣርእዩ።
ክልቲአን ሃገራት ነቲ ዝተባህለ መባእታዊ ምትሕግጋዝ ስዒቡ፡ ዳግማይ ምኽፋት ዶባት፡ ምጅማር በረራታት፡ ዳግመ-ምትእስሳር ኣገልግሎት ቴሌኮሙኒኬሽን፡ ከምኡ’ውን ዳግማይ ምኽፋት ኤምባሲታት ኣብ ኣዲስ ኣቤባን ኣስማራን ሓዊሱ፡ ሓያሎ ስጉምትታት ንቕድሚት ኣካይደን እየን። ብተወሳኺ ስድራቤታት ብዶብ ተኸፋፊሎም ዳግማይ ንኽራኸቡ ምስተፈቕደሎምን ናይ ዕርቂ ስምዒት ተቐልቂሎምን ምስተፈቐደሎም ንዝምድናታት ህዝቢ ንሰባት ሓቚፎም።
ከም ሓደ ዓሚቝ መጽናዕቲ ዝገበረ ሰብ፡ ካብ 1991 ጀሚሩ ኢትዮጵያ-ኤርትራ ዝምድናታት ዝብል መጽሓፍ ኣበርክቶ ምግባር ሓዊሱ፡ ማለት ኲናት፡ ዕንቅፋትን ምትሕግጋዝን፡ ነቲ ናይ ናጻ ርድኢተይ ከካፍለኒ ጥራይ እየ ዝደሊ ነይረ፡ ነቲ ናይ ሕጂ ምዕባለታት ኣብ ግምት ብምእታው ጥራይ እየ ደልየ።
እዚ ጽሑፍ እዚ፡ እንታይነት ናይቶም ኣብ መንጎ ኢትራይዮፕ ንዝህሉ ዝምድናታት ዝጸልዉ ረቛሒታት ዝድህስስ ’ ዩ።ኢትዮጵያን ኤርትራን፡ ካብ መግዛእታዊ ውርሻታትን ጽልዋታትን ንነዊሕ እዋን ዝጸንሐ ኣገዳድማ ትረኻታት ክሳብ ኣብ መንጎ ተወዳደርቲ ፖለቲካዊ ሰብ ሃፍቲ ስልጣን ቃልሲ ዝዝርጋሕ እዩ።
ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ንዝምድናታት ዝጸልዉ ረቛሒታት ዝተፈላለዩ እዮም ነይሮም።
ቀዳማይ፡ እቲ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሐ መግዛእታዊ ውርሻታት፡ ማለት ግዝኣታዊ፡ ማሕበራውን ትካላውን ምፍልላይ – ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ወሳኒ ዕጽዋ ኣቐሚጡ ነይሩ።
ካልኣይ፡ እቶም ዘገድዱ ትረኻታት ነቲ ህዝባዊ ዝኽሪ ብኣሉታ ቅርጺ ሂቦምዎን ኣብቲ ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ዘሎ ክልተኣዊ ዝምድናታት ናይ ግዜ ቦምባ ኮይኖም ክቕጽሉን፡ እዋናታት ይነብሩን ይስስኑን።
ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ጥራይ ዘይኮነስ ኣብ ድሕሪ መግዛእቲ ኣፍሪቃ እውን ኣብ መንጎ ኣህዛብ ብዘይ ፍቓድ ዝተሳእለ ግዝኣታት ውህሉል ሳዕቤናት ንሲቪላዊ ዘይምእዛዝ፣ ኣብ ምድላይ ንመንግስቲ፣ ከምኡ’ውን ድሕሪ ምእራም ዝግበር ቅልውላው ኣበርክቶ ገይሩ። ካብ 1960ታት ዝጀመረ ናይ ኤርትያን ሓርነታዊ ምንቅስቓስ ትንሳኤ ስዒቡ፡ እቶም ካብ ክልቲኡ ወገን ዝመጹ ፖለቲካውያን ተዋሳእቲ ብፖላራይዝድ ትረኻታት ርእሰ-ምልላይ ተወዳዲሮም ኣለዉ። እቲ ብኢትዮጵያ-ቀዳማይ ወይ ሞት ኣንጻር ናጽነት ወይ ሞት ኤርትራውያን ዝምራሕ ዘገድድ ትረኻታት፡ ኢትዮጵያን ኤርትራን ካብ ፈደረሽን ክሳብ ምሕዋስ፡ ሰላሳ ዓመት ናይ ሓድሕድ ኲናት፡ ኣብ መወዳእታ ድማ ናብ ዕጹው ተነጽሎ ኣምጺኡ ነይሩ።
ኣብ ትሕቲ ሃጸይ ሃይለ ሰላሲ ቀዳማይ፡ እቲ ንፈደረሽንኡ ዝዕቅብ ወይ ረፈረንደም ዝፈቕድ፡ ብግዴታ ምሕዋስ ኤርትራ፡ ንተቓውሞ ዝነደደ ተቓውሞን ዝተናውሐ ግርጭትን እዩ። እቶም ተኸታተልቲ ስርዓታት ዝተፈላለየ መንገዲ እንተዝወስዱ ነይሮም-ብመገዲ ዲሞክራስያዊ ኣገባባት ከም ሃገራዊ ዘተ ወይ ረፈረንደም- ነቲ ሎሚ ንርክብ ኢትዮጵያ-ኤርትራ ዝትንክፍ ዘሎ ሱር ዝሰደደ ጽልእን ፖለቲካዊ ዘይምርግጋእን ክኽልክል ይኽእል ነይሩ።
እቲ ካብ 1974 ክሳብ 1991 ብመንጊስቱ ሃይል ማርያም ዝምራሕ ስርዓት ደርግ ካብቲ ዝሓለፈ ሃጸያዊ ስርዓት ብዓሚቝ ሱር ዝሰደደ ግጭት ወሪሱ። ድሕሪ ግዱድ ምሕዋስ ኤርትራ ኣብ 1962፡ እቲ ናይ ኤርትራ ናጽነት ቃልሲ፡ ኣብ መንጎ ምንቅስቓሳት ሓርነት ኤርትራን መንግስቲ ኢትዮጵያን ኣብ ዝተኻየደ ምሉእ ኲናት ኣብ ዝለዓለ ጥርዙ በጺሑ። ደርግ ናብ ስልጣን ኣብ ዝመጻሉ እዋን፡ እቲ ግጭት ድሮ ኣብ መበል 13 ዓመት ዕድሚኡ ስለ ዝነበረ፡ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብቲ ኣንጻር ኤርትረያን ኢንሰርጀንትስ ዝግበር ዝነበረ ቃልሲ ኣዝዩ ተሓዊሱ ነበረ፣ ብፍላይ ድማ እቲ ናይ ኤርትረያን ናይ ሓርነት ግንባር (EPLF) ርኡይ ስሕበትን ደገፍን ዝረክብ ዝነበረ .
ኣብ ድሕሪ ኤርትራውያን ናጽነት፡ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ዝነበረ ዝምድናታት፡ ካብቲ ብስትራተጂካዊ፡ መትከል መሰረት ዝገበረ ምትሕግጋዝ ንላዕሊ፡ ብናይ ስልጣን ቃልሲ ንላዕሊ እዩ ተቐሪጹ። EPLFን TPLF-ዝዓብለለ EPRDFን፡ ዋላ’ኳ ናይ ሓባር ታሪኽ ዕጥቃዊ ቃልሲ እንተነበሮም፡ ብመሰረቱ ዝተፈላለየ ስነ-ሓሳባዊ ራእይን ቀዳምነታት ፖሊሲ ወጻኢን ነይርዎም። ሓድሕዳዊ ዘይምትእምማን፡ ድሕሪ ናጽነት ርጉእን ሕብረት ስራሕን ርጉእን ምትሕብባርን ከረጋግጽ ዝኽእል ዝነበረ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ስምምዓት ከይሰርሑ ዓጊቶምዎም።
እቲ ብሃውሪ ዝተሃወኸ ባህሪ ናጽነት ኤርትራ፡ ብዘይ ቀያዲ ስትራተጂካዊ ስምምዓት፡ ዘይተፈትሑ ጉዳያት – ብፍላይ ድማ ምስ ዶብ ዝተኣሳሰር ክርክር – ድሒሩ ናብ ኲናት 1998–2000 ዝገደደ ገዲፉ።
