ቀርኒ ኣፍሪቃ ታሪኹን እዋናዊ ክውንነታቱን ምስ ናይ ማእከላይ ምብራቕ ዝተሓዋወሰ ዕግርግር ዝመልኦ ዞባ እዩ። ልክዕ ከም ማእከላይ ምብራቕ፡ ንሚልዮናት ሰባት ዘጽንዕን ኣህጉራት ዘራኽብን ስትራተጂካዊ ማያት ይእክብ እሞ በዚ ኸኣ ትያትር ናይ ርጡብ ጂኦፖለቲካዊ ንሕንሕ እዩ። ዓበይቲ ሓይልታትን ዞባዊ ተጻወትን ነቲ ሰፊሕ ስትራተጂካዊ ጸጋታቱ ንዘልኣለም ይኸብብዎ፣ እዚ ድማ ነቲ ዞባን ህዝባቱን ዘዕኑ ግጭታት ይመርሕ።
ኤርትራ ኣብዚ ትያትር ዲስኮርድ ካብ ነዊሕ እዋን ኣትሒዙ ህንጡይ ተሳታፊ ኮይኑ ጸኒሑ እዩ። ንኣስታት ፍርቂ ዘመን፡ ኤርትራ ዳርጋ ኣብ ነፍሲ ወከፍ ግርጭት ናይቲ ዞባ ብዝተፈላለየ ደረጃ ክትሳተፍ ጸኒሓ እያ። ሱዳን፡ ደቡብ ሱዳን፡ ሶማልያን ኢትዮጵያን ኩሎም ብማሽነራታታ ተጸልዮም እዮም። እቲ ካብ 1993 ጀሚሩ ቀዳማይን እንኮን ፕረዚደንት ኤሪትራ ዝኾነ ኢሳይያስ ኣፍወርኪ፡ ሃገሩ ካብ ዶባታ ኣብ ዝረሓቐ ብዙሕ ግርጭታት ክትሳተፍ ርእዩ፡ ኣብ ዞባ ዓበይቲ ቀላያት ዝርከብ ሓዊሱ። ኢሳይያስ ናብ ግርጭት ጥራይ ዘይኮነስ ንሱ’ዩ ዝደልዮን ኣብኡ ይስስንን፣ ከም’ቲ ባርዕ ሓዊ ንምቕማጥ ክቃወም ዘይክእል ፓይሮማኒያክ።
ኢሳይያስ ኣብ ኤርትራ ን32 ዓመታት ዝጸንሐ ንግስነት ናይ ጥንቃቐ ዛንታ’ዩ። እታ ሃገር ካብ ናጽነት ጀሚራ፡ መብዛሕትአን ሃገራት ከም ንቡር ዝወስዶም ባህላዊ መሳርሒታት ምሕደራ ኣይነበራን። ቅዋም የለን። ባይቶ የለን። ሃገራዊ ኣገልግሎት የለን። ኣብ ኤርትራ፡ ሓደ ፈጻሚ ኣካል ጥራይ እዩ ዘሎ፡ ሓጋግን ሕጋውን በዓል መዚ – ፕረዚደንት ኢሳይያስ።
ኣብ ኢሳይያስ ኤሪትርያ ወተሃደራዊ ኣገልግሎት’ውን ግዴታን ዘይተወሰነን እዩ። መንእሰያት ኤርትራውያን መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ወተሃደራዊ ወተሃደራዊ ሓይሊ ናይቲ ፕረዚደንት ካብ ዕድሚኦም ንምህዳም ንምፍታን ኩሉ ኣብ ሓደጋ የእትዉ። ከምኡ ስለዝኾነ፡ እቲ ቀንዲ ሰደድ መንግስቲ ኤርትራ፡ ብዘይካ ዘይሕጋዊ ወርቂ፡ እቲ ብዘይሕጋዊ መንገዲ ናብ ጎረባብቲ ሃገራትን ኤውሮጳን ንምስግጋር ህይወቶም ኣብ ሓደጋ ዘእትዉ መንእሰያትን ደቂ ኣንስትዮን ብርክት ዝበሉ መንእሰያትን ደቂ ኣንስትዮን እዩ። ኤርትረያንስ ካብ ሃገሮም ሃዲሞም ናብ ወተሃደራዊ ኣገልግሎት ንምህዳም ናብ ወተሃደራዊ ኣገልግሎትን ካልእ እቲ ስርዓት ዝፈጠሮ ዲስቶፕያዊ ክውንነትን ንምህዳም ይሃድሙ ነበሩ።
ውግእ ቀንዲ ንግድን ትኹን ናይ ኤርትያን ግዝኣት እዩ። ኣብዚን ኣብቲን ግርጭት ምውጥዋጥ፡ ኣብ መላእ’ቲ ዞባ ኲናትን ምፍልላይን ዝደልዩ ዓመጽቲ፡ ዕጡቓት ወይ መንግስታት ምድጋፍ፡ ራይሶን ዲ’ኤትረ መንግስቲ ኤርትረያን ዝመስል’ዩ።
ሎሚ ኢሳይያስ ዳግማይ ከምቲ ክትግምቶ ዝከኣል ኣዕናዊ ዝኾነ ምትዕጽጻፍ ተዋፊሩ ኣሎ።
ድሕሪ ናይ ዓመታት ሓያል ጽልኢ ናብ ቲግሬይ ህዝባዊ ሓርነታዊ ግንባር (TPLF) – እቲ ካብ 1975 ጀሚሩ ንዞባ ቲግራይ ኢትዮጵያ ዝገዝእ ዝነበረ ሰልፊ ካብ 2020 ክሳብ 2022 ኣንጻር ፌደራላዊ መንግስቲ ኲናት ዘካየደ ውድብ – ኢሳይያስ ሕጂ ኣብ ውሽጢ እቲ ጉጅለ ንክፍለታት ንምምዝማዝ ይጽዕር ኣሎ መሳርዕ።
ኣብዚ ዘሎ ታሪኽ ነዊሕን መሪርን እዩ። ኣብ መወዳእታ 1990ታት ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ምውዳቕ ናብ ደማዊ ኲናት ተፈንጀረ። ድሕሪ ናይ ዓመታት ደም ምፍሳስ፡ ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ኣሕመድ ኣብ 2018 ኣብ መንጎ ክልቲአን ሃገራት ስምምዕ ሰላም ከረጋግጽ ክኢሉ፡ ብጻዕሩ ሽልማት ኖቤል ሰላም ተሸሊሙ።
እቲ ዘሕዝን ግን ምስ ኤርትራ ዕርቂ ንነዊሕ እዋን ዝጸንሕ ናይ ሰላም ምክፍፋል ኣየቕረበን። ምኽንያቱ፡ ንኢሳይያስ፡ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ኤርትራን ንግድን ትሕተ ቅርጽን ምትእስሳር ህንፃን መሰረተ ልምዓትን ተገዳስነት ኣይነበሮን። ንኽልቲአን ሃገራት ዝጠቅም እኳ እንተኾነ፡ ቁጠባዊ ምትሕግጋዝ ዝበሃል ሸውሃት ኣይነበሮን።
TPLF ኣብ 2020 ቀዳማይ ሚኒስተር ኣቢይ ብምግዳፍ ኣብ ኢትዮጵያ ስልጣን ንምምላስ ሕማቕ ዕድል ዝረኸበ ጨረታ ምስ ጀመረ ኢሳይያስ ዕድሉ ርእዩ። ሓይልታት ኤርትራውያን ናብ ቲግራይ ወሰኸ እሞ፡ ኣብ ድሕሪኦም ዕንወት ገዲፎም። ኣብ 2022 ኣብ መንጎ TPLFን መንግስቲ ኢትዮጵያን ዝነበረ ግርጭት ዘብቅዐ ስምምዕ ሰላም 2022 ንኢትዮጵያን ሕብረት ኣፍሪቃን ዲፕሎማስያዊ ዓወት እዩ ነይሩ። ንኢሳይያስ ግን ኣብ ግጭት ዝስስንን ንሰላም ከም ዕንቅፋት ዝቖጽሮን ጽልዋኡ ንምስፋሕ ዝገበሮ ጻዕሪ ከም ዕንቅፋት ኮይኑ ይርእዮ።
ኢሳይያስ ነቲ ኣብ ዞባ ቲግራይ ዝነበረ ግጭት ንዘይተወሰነ ግዜ ክቕጽል ከም ዝደሊን ኢትዮጵያ ናብ ምዝንጋዕ ክፈስስ ከም ዝደሊ ክንጸር ግዜ ኣይወሰደሉን። ነቲ ናይ ፕረቶርያ ሰላም ስምምዕ ንምትሕሓዝ፡ ኣብ ግዝኣት ኣምሃራ ኢትዮጵያ ንዝነበረ ምልሻ ምህንድስና ገበረ። ኣብዚ ቀረባ እዋን ድማ ናይ ሓባር ጠንቂ ረኺቡን ምስቶም ኣብ ውሽጢ TPLF ዝርከቡ ባእታታት ብውዕል ሰላም ዘይሕጉስ ዘይነበረን ሓይልታት ኣተሓሒዙን እዩ።
ሕጂ ነቲ ናይ ፕረቶርያ ሰላም ስምምዕ ንምውጻእ ዘስግእ ስኒካላውን ሓደገኛን ትንኮኔታቱ የፈራርሕ ኣሎ። ሓደ ውድብ ናይቲ TPLFን ዕጡቓት ደገፍቱን ነቲ ከም ስምምዕ ሰላም ዝቖመ ግዝያዊ ምምሕዳር ንምፍራስን ንኹሉ ውዕል ሰላም ንምቕዳድን ዝነበሮም ግዝያዊ ምምሕዳር ንምፍራስ ዝነበሮም ዕላማ ብግልጺ ይገልጹ ኣለዉ። ከምዚ ዓይነት ምዕባለ ዘለዎ ትርጉም ንኢትዮጵያን ሰፊሕ ዞባን ንኽልቲኡ ኣዕናዊ ምኾነ።
እቲ ዕንቅፋት ዝለዓለ ክኸውን ኣይክእልን’ዩ። ንምዕራብ ኢትዮጵያ ሱዳን ብኲናት ሓድሕድ ትውድኦ። ብምብራቕ ሶማልያ ድሕሪ ዓሰርተታት ዓመታት ቀስ ብቐስ ምፍራስ ዳግማይ ንምህናጽ ትቃለስ ኣላ። ኣብ ስግር ሳሕል፡ ኣኽረርቲ ጉጅለታት ኣብ ትሕቲኦም ይኸዱ ኣለዉ። ኣብዚ ጽሑፍ እዚ ክግምገም ዝኽእል ግጭት ናብ ዞባ ቲግራይ ክግምገም ኣለዎ። ካብ ሳሄል ክሳብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ዝዝርጋሕ ናይ ህውከት ቀበቶ ኣዕናዊ ምኾነ። ከም በዓል ኣልሻባብን ኣይኤስኣይኤስን (ISIS) ዝኣመሰሉ ጉጅለታት ምተደፋፍአ፣ ንሽበራ ኒው ሄቨንስ ዝፈጥርን ብቐይሕ ባሕሪ ኣቢሉ ድማ ዓለማዊ ንግዲ ምዝራግን ምተዓዘበ።
ሳዕቤን ናይ ዝተሓደሰ ግጭት ኣብ ቀርኒ ኣብ ዶባት ኣፍሪቃ ደው ኣይምበለን። ማዕበላት ስደተኛታት ናብ ኤውሮጳን ኪኖኡን ምኸዱ ነበሩ፣ እዚ ድማ ነቲ ድሮ ስብርባር ዘለዎ ስርዓታት ዝያዳ ምውጥዋጥ እዩ። ኣኽረርቲ ስነ-ሓሳባት ልሙዕ መሬት ይረኽቡ ነበሩ፣ ናብ ማእከላይ ምብራቕ ዝዝርጋሕ ርሕቐቶም። ካብ ዋሽንግተን ክሳብ ቤጂንግ ክሳብ ብራስለስ ዓለምለኻዊ ሓይልታት ኣብዚ እንታይ ከም ዝፍጸም ብጽሒት ኣለዎ። ምርግጋእ ናይ’ቲ ቀርኒ ናይ ሓባር ተገዳስነት’ዩ።
ዓለም ክትዋሳእ ኣለዋ። ነቶም ከም ኢሳይያስ ንሰላም መወዳእታ ክርእዩ ዝደልዩ ንምዕጋት ዲፕሎማስያዊ ጸቕጢ የድሊ። ስምምዕ ሰላም ፕሪቶርያ ክከላኸለሉ ኣለዎ። ዞባዊ ምትሕግጋዝ ምስ ወፍሪ ኣብ ንግዲ፣ ትሕተ ቅርፂን ምሕደራን ክተባብዕ ኣለዎ። እዚ ናይ ኣፍሪቃ ጸገም ጥራይ ኣይኮነን። ዓለምለኻዊ ብድሆ’ዩ።
እቲ ቀርኒ ናብ ህውከት እንተ ወሪዱ፡ እቲ ናይ ሪፕል ጽልዋታት ኣብ ኩሉ ቦታ ክስመዓካ እዩ። ሰላም ሱር ዝሰደደ እንተኾይኑ ግን፡ እቲ ዞባ ድልድል ክኸውን ይኽእል – ኣህጉራት ዘተኣሳስር፡ ንግዲ ምዕባይን ዓቕሚ ምኽፋትን እዩ። እቲ ምርጫ ስታርክ እዩ፣ እቲ ናይ ተግባር ግዜ ድማ ሕጂ እዩ።
