ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሶማልያ፡ እታ ሃገር ምስ መንግስቲ ኢትዮጵያ ዝቃወሙ ዓመጽቲ ጉጅለታት ርክብ ክትፈጥርን ደገፍ ክትገብረሎምን እትኽእል ተኽእሎታት ክትድህስስ ከምእትኽእል ኣመልኪቱ፡ እዚ ዳሕረዋይ ምስቲ ምስ ሶማሊላንድ ዝገበረቶ ስምምዕ እንተቐጺሉ። እዚ መግለጺ’ዚ፡ ሶማልያ ንዞባዊ ምዕባለታት ንምምላስ እትገብሮ ስትራተጂካዊ ርእይቶታት ዘንጸባርቕ’ዩ።

ኣሕመድ ሞዓሊም ፊቂ ነዚ ጉዳይ ብ12 መስከረም ምስ ናይቲ ከባቢ ዩኒቨርሳል ቴሌቪዥን ኣብ ዝገበሮ ቃለ መሕትት ዝገለጸ ኮይኑ፡ ብፍላይ መንግስቲ ኢትዮጵያ ኣብዚ ሕጂ ዝወሰዶ ስጉምት እንተጸኒዑ፡ ኣብ ኢትዮጵያ ምስ ዝርከቡ ዕጡቓት ውድባት ናይ ምውህሃድ ኣማራጺ ንሶማልያ ተግባራዊ ኮይኑ ከምዝቕጽል ኣስሚሩሉ። ፊቂ እዚ ክግበር ዝኽእል ጽምዶ ግብረ መልሲ ጥራይ ዘይኮነስ ንሶማልያ ክትረኽቦ እትኽእል ስትራተጂካዊ ምርጫ ምዃኑ ኣስሚሩሉ።

ፊቂ ነዚ ኣማራጺ እኳ እንተገለጸ፡ እቲ ኩነታት ክሳብ ሕጂ ክሳብ ክንድኡ ከምዘይተጋደደ ኣነጺሩ። ንሰላማዊ ፍታሕ ክወሃቦ ተስፋ ከምዘለዎ ብምግላጽ፡ ነቶም ዓመጽቲ ናይ ምድጋፍ ተኽእሎ እንተሃለወ፡ ተጻብኦታት እንተቐጺሉን መንግስቲ ኢትዮጵያ ነቲ ኣካታዒ ስምምዕ ንምትግባር ምስ ዝፍትንን ጥራይ ከምዝስዕብ ገሊጹ። መደረታቱ፡ ኣድላይነት ዞባዊ ምርግጋእ ምስ ክውንነት ናይቲ ዝቕጽል ዘሎ ወጥሪ ሚዛን ዝህብ፡ ጥንቁቕ ኣገባብ ዘጉልሕ እዩ።

ፊቂ፡ ኣብ ሕዳር 2022 ስምምዕ ምቁራጽ ተጻብኦታት ፕሪቶርያ ክሳብ ዝምስረት፡ ምስ ፌደራላዊ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንኽልተ ዓመት ኣብ ግጭት ዝጸንሐ ህዝባዊ ግንባር ሓርነት ትግራይ ብዝምልከት ዕላማ መንግስቲ ሶማል ተሓቲቱ ኣብዚ ጉዳይ’ዚ ምቕማጥ፣ ምብትታን ኢትዮጵያ ከምዘይስለፍ ኣስሚርሉ። ምስ ረብሓ ሶማልያ ወይ ሰፊሕ ዞባ ቀርኒ ኣፍሪቃ።

ፊቂ ብተወሳኺ ኢትዮጵያ ንሶማልያ ዝቃወሙ ውድባት፡ ከምኡ’ውን ስምምዕ ዝፈጠሩሎም ናይ ምግንጻል ጉጅለታት ክትድግፍ እንተጸኒዓ፡ እዚ ንሶማልያ ተግባራዊ ዝኾነ ኣማራጺ ከቕርብ ከምዝኽእል ኣስፊሑ። ዘረባኡ ጥንቃቐ ዝመልኦ ኣካይዳ ዘመልክት ኮይኑ፡ ንዝተሓላለኸ ዞባዊ ፖለቲካ ሚዛን ዝህብ ኮይኑ፡ ኣብ ቅድሚ ግዳማዊ ጽልዋታት መርገጺ ሶማልያ ዘረጋግጽ’ዩ።

ንመግለጺታት ፊቂ ምላሽ ንምሃብ፡ ምክትል ቀዋሚ ወኪል ኢትዮጵያ ኣብ ሕብረት ኣፍሪቃን ኢኮኖሚ ኮሚሽን ሕቡራት ሃገራትን ነብዩ ተድላ፡ ዘይምቕባሉ ገሊጹ። ንሱ፡ ንርእይቶታት ሚኒስተር ጉዳያት ወጻኢ ሶማል ዕሽነት ብምባል፡ ሰበስልጣን መንግስቲ ተመሲሎም ምስ ኣልሸባብ ዝተኣሳሰሩ ውልቀሰባት ካብ ደረት ሞቓድሾ ወጻኢ ውጽኢታዊ ከምዘይኮኑ ብምሕባር፡ ከምዚ ዓይነት ቃላት ነቲ ኣብ ሶማልያ ዝረአ ዘሎ ምዕባለ ኣብ ሓደጋ ከእቱ ከምዝኽእልን፡ ነታ ሃገር ናብ ዝያዳ ክመርሓ ከምዝኽእልን ኣጠንቂቑ ዕግርግር።

ኢትዮጵያ ናይ ዕርቂ ዋዕላታት ብምእንጋድን ተኸታተልቲ መንግስታት ሶማልያ ንምሕጋዝ ሰራዊት ብምልኣኽን ኣብ ዝሓለፉ ሰለስተ ዓሰርተታት ዓመታት ዝምድና ክልቲኤን ሃገራት እናሞቐ ይመጽእ ኣሎ። ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያ ኣብይ ኣሕመድ ምስ ፕረዚደንት ናይታ ባዕላ ዝገለጸትን ዝተበታተነት ሪፓብሊክ ሶማሊላንድ ብ1 ጥሪ 2024 ናይ ምርድዳእ ስምምዕ ምስ ፈረሙ ግን ዝምድናታት ናብ ምቁር ተቐይሩ።

ብመሰረት ሰበስልጣን ሶማሊላንድ ብመሰረት እቲ ስምምዕነት ኢትዮጵያ ን50 ዓመታት ከም መዓስከር ሓይሊ ባሕሪ ክትጥቀመሉ 20 ኪሎ ሜትር ገምገም ባሕሪ ብሊዝ ብምሃብ ሶማሊላንድ ከም ናጻ ሃገር ኣፍልጦ ዝሃበት ቀዳመይቲ ሃገር ክትከውን እያ። ሶማልያ ነቲ ስምምዕ ከም ምግሃስ ልኡላውነታ እያ ትርእዮ።

ብዓርቢ ፍሉይ ልኡኽ ኣሜሪካ ኣብ ቀርኒ ኣፍሪቃ ማይክ ሃመር ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዘስምዕዎ መደረ ክልቲአን ሃገራት ብሓባር ዝሰርሓሉ መንገዲ ከናድያ ኣተሓሳሲቡ።

“ኣሜሪካ ንመሬታዊ ልኡላውነትን ቅንዕናን ሓድነትን ሶማልያ ከም እትድግፍ ብዘይ ምግናን ክገልጽ፡ ነዚ ድማ ኣዝዩ ብንጹር ኣቐሚጥናዮ ኣለና” ኢሉ።

“ኣብ መንጎ ኩለን ሃገራት እቲ ዞባን ብርግጽ ድማ ኣብ መንጎ ኢትዮጵያን ሶማልያን ሰላማውን ሰናይን ዝምድናታት ክንርኢ ንደሊ። ክልቲኦም ድማ ንቕድሚት ዝስጉሙሉ መንገዲ ክደልዩን ከመይ ጌሮም ብሓባር ክሰርሑ ከምዝኽእሉ ክርእዩን ንላቦ። ኤርትራዊ ሃገራዊ ድሕነት ኤርትራ [ሓይልታት ምክልኻል ሃገር ኢትዮጵያ]ን ኢትዮጵያ ኣብ ሶማልያ ኣብ መኸተ ኣንጻር ኣልሸባብ ዝኸፈለቶ መስዋእቲ ኣጸቢቕና ንፈልጦ ኢና። ብግልጺ ብዓይኒ ኣመሪካ፡ ሶማል ኣብ ቃልሲ ኣንጻር ኣል-ሸባብ ከመይ ጌርና ክንድግፋ ከም እንኽእል፡ ከነተኩረሉ ዝግበኣና ንሱ እዩ።”

ሃመር ንኣል-ሸባብ ምቅላስ ኣብ መንጎ ሶማልያን ኢትዮጵያን ፅቡቕ ርክብ ከምዘድሊ ገሊፆም።

“እዘን ክልተ ሃገራት ዳግማይ ብዕላል ክፍታሕ ዘይክእል ጸገማት ክህልወን ዝግበኦ ምኽንያት የለን። ሕጂ’ውን ግን ክልቲአን ሃገራት ነቲ ብቻርተር ሕብረት ሕብረት ብግልጺ ዝተዘርዘረ መሰረታዊ መትከላት ክቕበላ ኣለወን፣ እዚ ድማ ኣብ ናይ ሓድሕድ ግዝኣታዊ ልኡላውነት፣ ቅንዕናን ሓድነትን ኣብ ምርድዳእ ምርግጋጽን ኣፍልጦን’ዩ” ክብል ሃመር ኣብ ኣዲስ ኣበባ ኣብ ዝርከብ ኤምባሲ ኣሜሪካ ንጋዜጠኛታት ተዛሪቡ።

ሶማልያን ኢትዮጵያን ኣብ ሰብዓታትን ሰማንያታትን ክልተ ኲናት ብምክያድ ንሓድሕደን ዝደጋገፋ ዓመጽቲ’የን።

ኣብ ለካቲት 1988 ፕረዚደንት ሶማልያ መሓመድ ስያድ ባረን ፕረዚደንት ኢትዮጵያ መንግስቱ ሃይለ ማርያምን ብነፍስሄር ፕረዚደንት ጅቡቲ ሓሰን ጉለድ ኣፕቲዶን ኣብ ጅቡቲ ኣብ ስምምዕ በጺሖም። ተጻብኦታት ደው ከብሉ ተሰማሚዖም ንዓመጽቲ ነንሕድሕዶም ምድጋፍ ከቋርጹ ቃል ኣትዮም።